Redakcja Wydawnictw Wydziału Teologicznego UO

Prezentowane czasopismo zawiera artykuły o tematyce biblijnej.

Wykłady otwarte zorganizowane w okresie Wielkiego Postu 2012 roku.

Jest to czasopismo o charakterze bibliograficznym, które zamieszcza opisy książek wydanych w Polsce. Zawiera recenzje i omówienia książek z teologii oraz dyscyplin pokrewnych tj. filozofii, psychologii religii, kultury i sztuki, historii Kościoła itp. Czasopismo to jest dużą pomocą dla studentów i pracowników naukowych, którzy zbierają materiały do swoich prac naukowych.

Publikacja podejmuje refleksję nad przyszłymi kształtami bycia chrześcijaninem nie tyle w sensie prognoz sięgających dalekiej przyszłości, ile jako wysondowanie tego, co może przetrwać, oraz przeanalizowanie tendencji, które obecnie są widoczne w teologii i w Kościele. Refleksja ta została dokonana z różnych perspektyw Kościołów lokalnych w Niemczech i w Polsce na zasadzie wymiany doświadczeń. W kolejności alfabetycznej w książce zostały opublikowane artykuły autorów polskich i niemieckich.

Półrocznik Instytutu Liturgii, Muzyki i Sztuki Sakralnej Wydziału Teologicznego UO

W niniejszej publikacji zostały zawarte homilie wygłoszone przez ks. bp Jana Kopca, biskupa pomocniczego diecezji opolskiej.

W niniejszym czasopiśmie publikowane są artykuły dotyczące ruchu ekumenicznego, dialogów międzywyznaniowych oraz doktryny różnych wyznań chrześcijańskich.

Prezentowana ksiązka jest nowym czasopismem Instytutu Nauk o Rodzinie Wydziału Teologicznego UO. Tematyka "Family Forum" dotyczyć będzie zagadnień szeroko pojętej problematyki rodziny.Spis treści Editor’s note 9 Od redakcji 11 Temat numeru MARIAN MACHINEK Ewolucja pojęcia rodziny. Aspekty teologiczno-etyczne 13 HELMUT RENÖCKL Werte-Wandel – Wert-Klärung – Familien-Werte 29 GERHARD MARSCHÜTZ Hat Familie Zukunft? Analysen und Perspektiven aus dem deutschsprachigen Raum 45 DARIUSZ KROK Charakter relacji rodzinnych a dobrostan psychiczny 63 PAWEŁ LANDWÓJTOWICZ Relacje w Kościele domowym 79 GUSZTÁV KOVÁCS Is there a future for the private sphere? The complex bond between the public and the private in the light of fertility trends in Hungary 99 STANISŁAW FEL, ANNA FURTAK Status i znaczenie rodziny dla gospodarki w ustroju wolnorynkowym 111 KRYSTIAN WOJACZEK Praca ojca za granicą a problem wychowania dziecka 133 KONRAD GLOMBIK Współczesny kontekst społeczno-kulturowy wychowania seksualnego. Próba diagnozy 155 GÜNTER VIRT Sich auf das Alter einstellen solange noch Zeit ist 179 Varia o rodzinie: TOMASZ MARIA DĄBEK Najbliższe pokrewieństwo a wielka rodzina w⁠ Biblii 193 MARTIN M. LINTNER Donum vitae – eine theologisch-ethische Deutung des Lebens als Gabe und exemplarische Ausfaltungen 207 JAN ORZESZYNA Spowiednik wobec antykoncepcji 227 Sprawozdania: JANUSZ PODZIELNY „Kto posiada moc decyzyjną nad życiem? Debata bioetyczna w⁠ społeczeństwie”. Międzynarodowa konferencja naukowa Stowarzyszenia Bioetyków w⁠ Europie Środkowej (BCE) 239 Noty biograficzne o autorach 243

Prezentowane czasopismo zawiera artykuły z różnych dziedzin teologii oraz z historii Kościoła dotyczące Śląska Opolskiego.

Na tle przepowiadania do dzieci w Polsce zostało ukazane przepowiadanie piszącego tę rozprawę jednego z wielu tysięcy księży, którzy w roku liturgicznym podejmują głoszenie słowa Bożego do dzieci. Tylko niektóre z tych homilii i kazań zostały wydane drukiem. Prezentacja dorobku kaznodziejskiego, u którego podstaw leży nabyta wiedza teoretyczna, ukazuje, na ile ta wiedza znajduje odzwierciedlenie w praktyce i co nowego, ciekawego autor wnosi do teorii homiletycznej przepowiadania do dzieci.

Jest to czasopismo o charakterze bibliograficznym, które zamieszcza opisy książek wydanych w Polsce. Zawiera recenzje i omówienia książek z teologii oraz dyscyplin pokrewnych tj. filozofii, psychologii religii, kultury i sztuki, historii Kościoła itp. Czasopismo to jest dużą pomocą dla studentów i pracowników naukowych, którzy zbierają materiały do swoich prac naukowych.

Półrocznik Instytutu Liturgii, Muzyki i Sztuki Sakralnej Wydziału Teologicznego UO

Rocznik sprawozdawczy WT UO zawiera dokumentację stanu personalnego oraz działalności dydaktycznej i naukowej dorobku za lata akademickie 2006/2007 i 2007/2008.

Na dzień 17 kwietnia 2010 r. zostało zaplanowane w Opolu sympozjum katechetyczne pt. "Współczesna katecheza: kryzysy i nadzieja", organizowane przez Katedrę Katechetyki, Pedagogiki i Psychologii Religii Wydziału Teologicznego UO. Sympozjum zostało jednak odwołane z powodu żałoby narodowej po katastrofie lotniczej w Smoleńsku. W prezentowanej książce zostały zebrane nie wygłoszone wówczas referaty, a także inne teksty, które łączą się z podjętą problematyką.

Studium teologicznopastoralne

Celem niniejszej książki jest pokazanie, z jakim problemem boryka się człowiek chory, jak funkcjonuje rodzina osoby przewlekle chorej, z jakimi spotyka się trudnościami, jakie są możliwe formy pomocy i wsparcia rodzin osób chorujących, jakie są regulacje prawne w sytuacji choroby.

Wykłady otwarte zorganizowane w okresie Wielkiego Postu 2011

Niedzielne refleksje wygłoszone na antenie Radia Plus Opole. TOM 1.

Zbiór artykułów z konferencji, na której rozważano zagadnienia tożsamości teologii(Opole 2009).

Prezentowane czasopismo zawiera artykuły z różnych dziedzin teologii oraz z historii Kościoła dotyczące Śląska Opolskiego.

W niniejszym czasopiśmie publikowane są artykuły dotyczące ruchu ekumenicznego, dialogów międzywyznaniowych oraz doktryny różnych wyznań chrześcijańskich.

Niniejsza pozycja jest trzecim, nieznacznie zmienionym i rozszerzonym, wydaniem ksiązek: Elementy protologii (Opole 1998) i Stwórcze dzieło Boga (Opole 2002). Uwzględniając perspektywę historiozbawczą, starano się systematycznie przedstawić zasadnicze zagadnienia chrześcijańskiej nauki o Bogu Stwórcy i stworzonym świecie.

Wprowadzenie. Przemiany współczesnej rzeczywistości, ich gwałtowność i dynamizm stają się szczególnym znakiem naszych czasów. Wywoływane zmiany uwidaczniają się w różnych aspektach naszego życia. Jednym z najistotniejszych „miejsc”, w których można dostrzec intensywność zachodzących przemian, jest rodzina. Z tego też powodu staje się ona istotnym przedmiotem badań naukowych z różnych dziedzin wiedzy. Współczesna sytuacja rodziny naznaczona jest różnorodnością, co wiąże się z licznymi zmianami społecznymi i kulturowymi. W tym miejscu warto zauważyć, że pojęcia „społeczny” i „kulturowy” nie są synonimami, gdyż posiadają własne treści poznawcze, choć potocznie często używa się ich zamiennie. Aspekt „społeczny” oznacza relację, jaka zachodzi w stosunkach międzyosobowych „człowiek – człowiek”, zaś „kulturowy” występuje w relacji „człowiek – rzecz”. Jeśli przez „społeczeństwo” rozumie się samych ludzi jako wytwórców, to przez „kulturę” tłumaczy się wytwory, które powstały dzięki współpracy poszczególnych osób. Obydwa aspekty – społeczny i kulturowy – nie mogą być traktowane przeciwstawnie, lecz łącznie, jako odzwierciedlenie komplementarnych płaszczyzn ludzkiego doświadczenia. W tym ogólnoludzkim doświadczeniu mieszczą się również społeczno-kulturowe aspekty rodzin. Wydaje się, że istotną kanwą współczesnych zmian społeczno-kulturowych jest prąd filozoficzny zwany postmodernizmem, który wyznacza również pewien kierunek mentalnych przemian. Można nim nazwać stan ducha współczesnej kultury i społeczeństwa z takimi tendencjami, jak: fragmentaryczność widzenia świata, pluralizm, sekularyzacja życia społecznego i umysłowego, dechrystianizacja życia i myślenia, relatywizm poznawczy i etyczny, otwartość na łączenie różnych systemów filozoficznych, religijnych, pełna akceptacja wartości i norm pozaeuropejskich. Zdaniem postmodernistów, jeśli zgodzimy się na to, że każdy człowiek ma prawo do subiektywnej prawdy i subiektywnego dobra moralnego, wówczas ustaną wszelkie prześladowania, nietolerancja i wojny, a zapanuje powszechna zgoda, miłość i braterstwo. Przyjęte przez postmodernizm zasady filozoficzne prowadzą do wniosku, że rodzina i małżeństwo są zależne jedynie od woli i pomysłu tworzących je ludzi. Wobec tego każda koncepcja rodziny jest uprawniona, uzasadniona i ma taką samą wartość (a właściwie nie może podlegać żadnym ocenom). Jest ona całkowicie prywatną, osobistą sprawą i nie posiada zobowiązania wobec żadnego zewnętrznego autorytetu. Założenie epistemologiczne wystąpienia przeciw racjonalności niszczy życie etyczne rodziny, a komunikację między jej członkami pozbawia istotnej treści. Znosząc prawomocność hierarchizowania realizowanych przez rodzinę wartości, prowadzi do zaburzenia struktury i funkcji rodziny. Uniemożliwia to wyodrębnienie cech małżeństwa i rodziny, które decydują o jej charakterze i trwaniu (w świetle tych założeń nierozerwalność, jedność, wierność itp. nie mają uzasadnienia). Proces indywidualizacji stał się dziś powszechnym wymogiem postmodernizmu. Tak więc kobiety i mężczyźni, korzystając ze swej wolności, nie tylko starają się w sposób niepowtarzalny przejść przez życie, ale wchodzą w związki małżeńskie na zasadzie takiego kontraktu, który by tej wolności nie naruszył. Skutkiem wciągnięcia człowieka w pogoń za nieosiągalnym ideałem procesu indywidualizacji jest brak zakotwiczenia rodziny w strukturze społecznej; następnie brak pragnienia przedłużania samego siebie w potomstwie oraz nie pamiętanie o obowiązkach wychowawczych wobec niego. Wydaje się, że nieodzownym następstwem tak pojmowanych relacji osobowych jest kryzys tożsamości jednostki i instytucji rodziny. Dla wielu badaczy intensywność zmian, jakie w życie rodziny wnoszą przemiany kulturowo-społeczne, jednoznacznie łączą się faktem „kryzysu rodziny”. Zwolennicy tej idei, wpisując się we współcześnie modne mówienie o kryzysach w wielu dziedzinach życia społecznego, na potwierdzenie swoich tez przytaczają następujące przykłady: spadek płodności, opóźnianie decyzji o zawarciu małżeństwa i narodzinach pierwszego dziecka, rosnącą liczbą urodzeń pozamałżeńskich, wzrost stosowania środków antykoncepcyjnych, „wolną miłość”, „małżeństwa na próbę”, wzrastającą liczbę rozwodów, przejęcie przez inne instytucje funkcji tradycyjnie zarezerwowanych rodzinie. Stanowisko takie prowadzi do przepowiadania rzekomo bliskiego zaniku małżeństwa i rodziny w społeczeństwie. Nie brak pesymistów nawet w gronie ludzi wierzących. Przedstawiają oni aktualną sytuację rodziny w czarnych barwach, nie dostrzegając dróg wyjścia z tak przedstawionej sytuacji. Pominięcie milczeniem niepokojących symptomów egzystencji współczesnej rodziny może prowadzić do rzeczywistych kryzysów. Równie szkodliwy jest jednak skrajny pesymizm, który podcina i niszczy jakąkolwiek wolę zaangażowania w dzieło odnowy i umocnienia rodziny polskiej. Problemy rodziny są ściśle związane z głębokimi i radykalnymi przemianami, jakim ulega współczesne społeczeństwo. Rodzina, będąc podstawową cząstką każdego społeczeństwa, stanowi czuły sejsmograf notujący wstrząsy zachodzące w społeczeństwie. Badania naukowe wykazują jednak, że rodzina nie zanika, ale zmienia się, dostosowuje się, by stawić czoło wysokim wymaganiom współczesnej epoki. Pomimo tak postrzeganego kryzysu rodziny, można zauważyć, że następuje również proces „odsocjologizowania” rodziny i jej głębokiej personalizacji. Współczesne rodziny starają się coraz częściej budować swoją trwałość i szczęście na bazie osobowości członków, a nie czynników zewnętrznych. Jakość relacji rodzinnych postrzega się dziś głównie w perspektywie dojrzałości osobowej rodziców i innych członków rodziny, a nie czynników ekonomicznych, zawodowych czy też społecznych. Humanizacja rodziny polega na tym, że każdy jej członek stara się widzieć u siebie przede wszystkim osobowe i uczuciowe potrzeby. W przeszłości traktowane jako dodatek, obecnie potrzeby spełniają rolę decydującą dla funkcjonowania rodziny. Oprócz podkreślenia wielkiego znaczenia miłości dużą rolę przypisuje się konieczności przyjęcia określonych wartości i przekonań społecznych, zwłaszcza światopoglądowych. Stanowią one ważną bazę kształtowania wzajemnych relacji w rodzinie. Powszechnie akceptowany staje się model partnerski w wykonywaniu obowiązków domowych i podejmowaniu decyzji, co wiąże się ze zmianą pozycji kobiety w społeczeństwie, spowodowaną jej aktywnością zawodową i społeczną. Ogólnie można skonstatować, iż przemiany zachodzące we współczesnej rodzinie są efektem dwóch podstawowych tendencji właściwych każdej kulturze, które są obecne na poszczególnych etapach kształtowania się społeczeństw. Jedna z nich działa w kierunku utrzymania tradycyjnych obyczajów, druga zaś dąży do ich zmiany. W wyniku niezgodnego działania powstaje kryzys, wpływający jednak na rozwój ogólnej kultury i stylu życia. Wówczas kryzys wyraża się w zachwianiu poczucia pewności odnośnie realizowanych wartości: chrześcijańskich czy laickich, oraz, którym z nich dać pierwszeństwo i według jakich wzorców zachowań regulować swoje życie wspólnotowe. To poczucie niepewności nie zawsze działa w kierunku dezintegracji, gdyż często stymuluje poszukiwania takich wartości i wzorców zachowań, aby w nowych warunkach zapewnić sobie trwanie, a nawet rozwój. Głównym celem niniejszej książki jest próba poszukiwania obrazu rodziny w obliczu współczesnych przemian społecznych i kulturowych. Nie jest to rzecz łatwa, gdyż zmiany te uwarunkowane są wieloma czynnikami i przebiegają na różnych płaszczyznach i wymiarach. Chcąc rzetelnie i obiektywnie prześledzić współczesną sytuację rodziny, należy sięgnąć do różnych dyscyplin naukowych, które z właściwego sobie punktu widzenia i posługując się własną metodologią, dokonują analizy funkcjonowania systemów rodzinnych. Z tego względu książka stanowi zbiór artykułów dotyczących współczesnych zagadnień rodziny w ujęciu interdyscyplinarnym psychologii, pedagogiki, teologii, socjologii i filozofii. Jest ona próbą możliwie integralnego spojrzenia na problematykę rodziny przez pryzmat kilku dyscyplin naukowych, dla których rodzina stanowi ważny przedmiot rozważań. Niniejsza pozycja jest zbiorem artykułów o charakterze refleksji teoretycznej i wyników badań empirycznych powiązanych wspólną problematyką, koncentrującą się wokół rodziny. Stara się ona przedstawić przemiany zachodzące we współczesnej rodzinie w czterech zasadniczych częściach tematycznych: 1) rodzina w perspektywie aktualnych zmian społecznych; 2) rodzina we współczesnej kulturze; 3) psychologiczne i pedagogiczne aspekty wychowania w rodzinie; 4) rozwój rodziny w perspektywie wyzwań psychospołecznych. Zdaniem redaktorów, takie ujęcie problematyki oferuje z jednej strony możliwość kompleksowego spojrzenia na system rodzinny, a z drugiej – umożliwia czytelnikowi jasne i komunikatywne zaznajomienie się z interesującymi go zagadnieniami przez pryzmat konkretnego wymiaru życia i dziedziny wiedzy. W pierwszej części analizowana jest problematyka rodzinna w perspektywie aktualnych zmian społecznych. Obecne są zagadnienia dotyczące m.in. demograficznego portretu rodziny w III RP (K. Kluzowa), teologicznego spojrzenia na problem niepłodności małżeńskiej (K. Glombik), sytuacji rozwodu w kontekście duszpasterstwa rodzin (J. Kułaczkowski), tradycyjnego modelu rodziny wobec pojawiających się form alternatywnych (N. Wons), zagrożeń dla rodziny i dziecka w dobie przemian społecznych, kulturowych i ekonomicznych (B. Więckiewicz) oraz zmienności interakcji w rodzinie, uwarunkowanej naturalnymi procesami rozwojowymi (W. Sikorski). Merytoryczną „nicią”, która przewija się przez wymienione artykuły, jest socjologiczno-teologiczna próba analizy rodziny w obliczu współczesnych, dynamicznych zmian społecznych zachodzących w cywilizacji XXI w. Druga część poświęcona jest obrazowi rodziny we współczesnej kulturze. Dominują tutaj artykuły z pogranicza teologii i filozofii, stanowiące doskonałe uzupełnienie wcześniejszych refleksji społecznych. Wśród głównych tematów zostały poruszone: aspekty liturgicznej formacji dziecka przedszkolnego w rodzinie (E. Mateja), interpretacja więzi małżeńskiej w kategoriach filozofii dramatu (J. Piecuch), elementy nauki Marcina Lutra o małżeństwie (P. Jaskóła), znaczenie wychowania biblijnego w rodzinie (J. Kochel), relacje zachodzące między życiem rodzinnym a muzyką popularną (G. Poźniak), kryzys rodziny wobec kryzysu kultury w ujęciu Jana Pawła II (K. Pagór) oraz rola rodziny w kształtowaniu sumienia chrześcijańskiego (S. Głaz). Wspólnym mianownikiem powyższych artykułów jest spojrzenie na problematykę rodziny przez pryzmat uwarunkowań kulturowych oraz prądów dominujących we współczesnej kulturze. Trzecia część zawiera psychologiczne i pedagogiczne aspekty wychowania w rodzinie, wskazując na uwarunkowania i mechanizmy oddziaływania wychowawczego w systemie rodzinnym. Poruszone tutaj zagadnienia to: oblicza ojcostwa w kontekście psychospołecznego rozwoju dziecka (J. Król, E. Deska), rodzina jako podmiot wychowania ukazany na łamach „Katechety” (G. Janikuła), udział ojców w opiece i wychowaniu dziecka w wieku przedszkolnym (J. Brągiel, A. Kalicińska, P. Kaniok), wpływ relacji z ojcem na spostrzeganie obrazu ciała u kobiet w wieku później adolescencji (D. Krok, K. Rychtarczyk), psychospołeczna sytuacja dziecka w małżeństwach rozwodzących się (J. Dzierżanowski), znaczenie okresu preadopcyjnego dla funkcjonowania rodziny adopcyjnej (A. Kalus) oraz znaczenie wsparcia emocjonalnego dla procesu komunikacji w rodzinie (I. Dzwonkowska). Artykuły w tej części tematycznej w interesujący sposób wskazują na przyczyny, dynamikę i konsekwencje szeroko traktowanego procesu wychowawczego w systemie rodzinnym, który – w dużej mierze – wynika z różnic indywidualnych, kulturowych i społecznych istniejących pomiędzy członkami rodziny. Ostatnia część poświęcona jest rozwojowi rodziny w perspektywie aktualnych wyzwań psychospołecznych. Można tutaj znaleźć takie tematy, jak: choroba alkoholowa jako czynnik dysfunkcjonalności rodziny (P. Brudek), problematyka profilaktyczno-terapeutyczna w odniesieniu do dzieci z Alkoholowym Zespołem Płodowym (P. Landwójtowicz), rodzina jako źródło zaburzeń psychosomatycznych (H. Pędziwiatr), systemowe ujęcie rodziny w badaniach dobrostanu psychicznego jej członków (D. Krok), właściwości podmiotowe rodziców a ich stosunek do młodych narkomanów z perspektywy posiadania lub nie uzależnionego dziecka (A. Kuczyńska, Z. Pupin), dzietność rodziny a rozwój psychospołeczny dziecka (J. Król, M. Mikołajczyk), znaczenie organizacji pozarządowych dla wspierania dziecka, małżeństwa i rodziny na przykładzie Diecezjalnej Fundacji Obrony Życia w Opolu (P. Landwójtowicz), metody odbudowywania więzi rodzinnych młodych narkomanów (I. Kozak) oraz zachowania komunikacyjne a satysfakcja ze związku małżeńskiego (A. Żak, J. Waldmajer, Z. Pupin). Przedstawione w tej części treści koncentrują się wokół ważnych zagadnień psychospołecznych, które są niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania rodzin i w obrębie których nierzadko dochodzi do dysfunkcji. W podsumowaniu należy stwierdzić, że problematyka rodziny jest niezwykle ważną sferą życia człowieka. Od jakości funkcjonowania systemu rodzinnego zależy w dużej mierze jakość funkcjonowania społeczeństwa. Z tego względu troska o rodzinę, realizowana w różny sposób i na wielu płaszczyznach, bezsprzecznie stanowi jeden z głównych priorytetów stojących przed społeczeństwem XXI w. Skuteczna psychoprofilaktyka rodzinna, oddziaływanie terapeutyczne i pomoc socjalna w zakresie rodziny są nieodzownymi elementami prawidłowego i dojrzałego życia społecznego. Poznanie czynników i mechanizmów kształtujących środowisko rodzinne pozwala na lepsze zrozumienie funkcjonowania systemu rodzinnego i zarazem stwarza możliwości jego usprawniania. Redaktorzy książki mają świadomość, że zaprezentowane artykuły nie wyczerpują złożonych zagadnień rodziny. Wręcz przeciwnie, stanowią one zaproszenie i przyczynek do kontynuacji dalszych, owocnych badań interdyscyplinarnych nad problematyką rodziny. Jednocześnie redaktorzy pragną wyrazić serdeczne podziękowania wszystkim autorom, których wiedza, doświadczenie i twórczy wysiłek przyczyniły się do powstania niniejszej publikacji. Głównym zamierzeniem zarówno redaktorów, jak i autorów, było takie przedstawienie tematu rodziny, aby czytelnik miał okazję do przemyślenia wielowątkowych czynników i procesów zachodzących w środowisku rodzinnym. Redaktorzy

Wstęp Kiedy w marcu 2010 r. jedna ze szwajcarskich firm produkujących środki antykoncepcyjne podała do wiadomości informację o produkcji prezerwatyw przeznaczonych dla nastolatków, ożywiła się dyskusja na temat wychowania seksualnego. W związku z tym pytano m.in., czy prezerwatywy dla nastolatków rozwiążą problem obniżania się wieku rozpoczynania życia seksualnego przez młodzież. Samo zagadnienie wychowania seksualnego i potrzeby przedmiotu szkolnego specjalnie mu poświęconego staje się raz po raz przedmiotem debaty publicznej w Polsce. Dzieje się tak zwłaszcza w związku z informacjami medialnymi na temat ciąży u nastolatek, czy ujawnianych przypadków współżycia nieletnich. Do ożywienia dyskusji na ten temat przyczynił się także film K. Rosłaniec Galerianki, którego premiera odbyła się we wrześniu 2009 r., ukazujący problem prostytucji wśród nieletnich dziewcząt oraz problemy związane z dojrzewaniem seksualnym nastolatków. W Polsce można mówić o powszechnej zgodzie różnych środowisk co do potrzeby wychowania seksualnego młodego człowieka. W świetle raportu z badań przeprowadzonych przez Centrum Badania Opinii Społecznej z sierpnia 2007 r. 90% badanych uważa, że przekazywanie w szkole wiedzy o życiu seksualnym człowieka jest potrzebne. Ponadto 59% ankietowanych twierdzi, że obowiązek przekazywania dzieciom wiedzy o życiu seksualnym spoczywa w równym stopniu na rodzicach i szkole, a 34% sądzi, że jest to przede wszystkim zadanie rodziców. Zdecydowana większość badanych (84%) stoi na stanowisku, że w szkołach powinny się odbywać zajęcia, w ramach których młodzi ludzie mogliby poznać różne metody zapobiegania ciąży1. Badania przeprowadzone przez K. Ostaszewską w latach 2003–2004 oraz 2005–2006 wśród młodzieży gimnazjalnej i licealnej wykazują, że zdecydowana większość ankietowanych czerpie informacje na temat dojrzewania i seksualności z telewizji, filmów oraz od koleżanek i kolegów ze szkoły i z podwórka. Zdecydowana większość badanych uznaje potrzebę realizacji w szkole programu z zakresu wychowania do życia w rodzinie, a wśród zagadnień, które młodzież najbardziej interesują, wymieniane są stosunki międzyludzkie oraz psychiczne aspekty seksualności2. 1 CBOS, O wychowaniu seksualnym młodzieży. Komunikat z badań, Warszawa, sierpień 2007. 2 K. Ostaszewska, Edukacja seksualna gimnazjalistów – badania własne, „Położna. Nauka i Praktyka” 2008, nr 2, s. 16–21. Wstęp 6 Komunikat z badań CBOS-u na temat związku religijności i moralności w Polsce z marca 2009 r. wskazuje na fakt rozdźwięku pomiędzy nauczaniem Kościoła w zakresie moralności seksualnej oraz postawami i poglądami ludzi wierzących. W świetle tych badań spośród ludzi uczęszczających do kościoła kilka razy w tygodniu 46% akceptuje stosowanie środków antykoncepcyjnych, a 31% – współżycie przedmałżeńskie. W przypadku wierzących uczęszczających do kościoła raz w tygodniu wskaźniki te wynoszą 66% i 65%3. Badania przeprowadzone wśród młodzieży szkolnej i akademickiej w 2005 r. zdecydowanie potwierdzają akceptację współżycia seksualnego przed zawarciem ślubu (58,8% badanych) oraz przychylność wobec stosowania środków antykoncepcyjnych (56,8%). Aprobata współżycia seksualnego przed zawarciem związku małżeńskiego uzasadniana jest m.in. stwierdzeniem: „Jest to sprawa indywidualna każdego z nas (…), jeżeli osoby w jakimś stopniu coś do siebie czują (…), to nie mam nic przeciwko temu”. Uzasadniając swoje poparcie dla stosowania antykoncepcji, młodzież zwraca uwagę, że zapobiega ona niepożądanej ciąży, zabezpiecza przed chorobami, jest mniejszym złem od aborcji, stanowi formę rozsądnego planowania rodziny, a nauczanie Kościoła w tym względzie nie odpowiada współczesnym oczekiwaniom4. Wspomniane fakty oraz wnioski z badań potwierdzają aktualność zagadnienia wychowania seksualnego dokonującego się w rodzinie i szkole. Kwestia ta, dyskutowana od lat, często jest sprowadzana do problemu przekazywania informacji na temat postaw i zachowań w zakresie seksualności, a zatem wąsko rozumianego instruktażu. Choć w zakresie seksualności jest to ważne, to jednak problematyka wychowania seksualnego przekracza ten wymiar, gdyż dotyczy kształtowania człowieka do odpowiedzialnych postaw w zakresie seksualności. Prezentowane opracowanie – Wychowanie seksualne w rodzinie i w szkole – dotyczy problematyki kształtowania człowieka w środowisku rodzinnym i szkolnym w zakresie dojrzewania do odpowiedzialnego przeżywania seksualności. Publikacja jest interdyscyplinarnym podejściem do problemu wychowania seksualnego, będącego alternatywą dla propagowanych współcześnie programów edukacji seksualnej, polegającej głównie na przekazywaniu informacji o seksualności człowieka, etapach rozwoju seksualnego, technikach współżycia i sposobach gwarantujących zabezpieczenie przed negatywnymi skutkami zachowań seksualnych. Przedmiotem niniejszego projektu badawczego jest ukazanie problemu seksualności w szerszej perspektywie: wychowania człowieka do odpowiedzialnych postaw życiowych z punktu widzenia współczesnej antropologii. Celem publikacji jest ukazanie podstawowych elementów wychowania seksual3 CBOS, Moralność Polaków po dwudziestu latach przemian. Komunikat z badań, Warszawa, marzec 2009. 4 S.H. Zaręba, Socjologiczne interpretacje moralnych poglądów i ocen polskiej młodzieży szkolnej i akademickiej, w: J. Mariański, L. Smyczek (red.), Wartości, postawy i więzi moralne w zmieniającym się społeczeństwie, Kraków 2008, s. 219–226. 7 Wstęp nego w oparciu o nauczanie Kościoła katolickiego, a także o osiągnięcia i wyniki badań współczesnych nauk o człowieku. Autorzy zamieszczonych artykułów uwzględniają również współczesne dyskusje toczone na temat różnych propozycji wychowania seksualnego oraz podejmują próby krytycznego podejścia do nich. Problematyka wychowania seksualnego jest zagadnieniem złożonym i domaga się ujęcia interdyscyplinarnego, zarówno z punktu widzenia biologii, socjologii, historii, psychologii, pedagogiki, jak i etyki oraz teologii. Aspekty te zostały uwzględnione w niniejszym opracowaniu, które składa się z trzech części. W pierwszej części zostanie przedstawiony stan dyskusji na temat wychowania seksualnego w Polsce na tle dyskusji na ten temat w innych krajach, głównie europejskich. Takie porównanie ukazuje pewne podobieństwa problematyki i dyskusji na ten temat, specyfikę podejścia do kwestii wychowania seksualnego w różnych krajach oraz pozwoli na ukazanie pewnych wspólnych zasadniczych elementów wychowania seksualnego w rodzinie i szkole. W tej części zostanie ukazana problematyka wychowania seksualnego w Wielkiej Brytanii (A. Abram), na terenie Ukrainy Zachodniej (H. Kryshtal), dyskusje na temat wychowania seksualnego w Chorwacji (V. Dugalić) oraz problem wychowania seksualnego w Niemczech z punktu widzenia wytycznych Unii Europejskiej (A. Marcol). Całą tę europejską perspektywę poszerza problem pośrednio związany z wychowaniem seksualnym, jakim są pewne aspekty moralne rozumienia małżeństwa w Afryce (A. Onyema). Na końcu tej części opracowania zostaną zaprezentowane uwarunkowania światopoglądowe wychowania seksualnego w Polsce w I poł. XX w. (M. Babik). Druga część publikacji dotyczy problemu istoty wychowania seksualnego. Z tej racji, że problematyka ma charakter interdyscyplinarny, także pytanie o istotę wychowania seksualnego jest stawiane przez różne środowiska i domaga się ujęcia z punktu widzenia pedagogiki, psychologii, a także teologii moralnej. Zagadnieniem leżącym u podłoża wychowania seksualnego jest związek seksualności z integralnym rozwojem człowieka (K. Grzywocz, B. Kmiecik) oraz wychowaniem do czystości (M. Królczyk). Wychowanie seksualne stanowi także przedmiot nauczania Kościoła, które w wielu dokumentach przedstawiło założenia wychowania seksualnego (bp J. Wróbel). Do złożoności problematyki wychowania seksualnego należy jego powiązanie z zasadami moralnymi (K. Glombik). Przedmiotem trzeciej części opracowania są szczegółowe zagadnienia dotyczące przeżywania i rozumienia seksualności, które pojawiają się w związku z wychowaniem seksualnym. Część ta rozpoczyna się od analizy współczesnych problemów związanych z wychowaniem seksualnym i wskazania możliwości działań naprawczych w tym względzie (P. Morciniec, T. Reroń). Kolejną perspektywą jest wychowanie seksualne w teorii i praktyce katechetycznej (A. Zellma). Specyficzne problemy i pytania rodzą się u rodziców i wychowawców, którzy konfrontowani są z wychowaniem seksualnym osób niepełnosprawnych 8 Wstęp (A. Bartoszek). Oprócz rodziny i szkoły, wychowanie seksualne dokonuje się także w praktyce duszpasterskiej (B. Jurczyk), a zwłaszcza w ramach sprawowania sakramentu pokuty (A. Szafulski), co stanowi szczególne wezwanie dla duszpasterzy. Jedną z ważnych kwestii szczegółowych wychowania seksualnego widzianego z punktu widzenia psychologii jest zagadnienie współczesnych teorii dotyczących kształtowania się orientacji seksualnej człowieka (J. Dzierżanowska- Peszko). Elementem wychowania seksualnego jest ponadto przygotowanie do życia małżeńskiego, którego ważnym składnikiem jest odpowiedzialne rodzicielstwo. Problem ten z perspektywy ewangelickiej etyki teologicznej zostanie przedstawiony na końcu opracowania (J. Podzielny). Niniejsza publikacja jest pokłosiem międzynarodowej konferencji naukowej pt. Wychowanie seksualne w rodzinie i szkole, zorganizowanej 17 marca 2010 r. przez Katedrę Teologii Moralnej, Etyki Społecznej i Duchowości na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Opolskiego. Konferencja ta była skierowana głównie do studentów nauk o rodzinie i teologii, doktorantów oraz katechetów i nauczycieli. Wśród uczestników konferencji wywiązała się dyskusja oraz nastąpiła wymiana myśli i konfrontacja wiedzy teoretycznej na temat wychowania seksualnego z tymi, którzy z problemem tym spotykają się na co dzień lub w przyszłości będą zajmowali się wychowaniem młodzieży. Konferencja Wychowanie seksualne w rodzinie i szkole spotkała się z zainteresowaniem mediów, a jej główne wnioski zostały przedstawione również w tytułach prasowych: O seksie trzeba mówić pięknie5 oraz Bez seksualności nie ma pełni człowieczeństwa6. Część referatów zawartych w niniejszym opracowaniu zostało przedstawionych podczas wspomnianej konferencji, a niektóre z nich powstały pod wpływem dyskusji i prezentacji badań naukowców podczas tego spotkania. Wszystkim autorom należą się wyrazy wdzięczności za przygotowanie tekstów. Podziękowanie należy się także instytucjom, dzięki którym możliwe stało się zorganizowanie tej konferencji naukowej. Są to firmy: „Filplast” z Komornik i „Kler” z Dobrodzienia. Opracowanie Wychowanie seksualne w rodzinie i w szkole powstało we współpracy Uniwersytetu Opolskiego z Urzędem Marszałkowskim Województwa Opolskiego, któremu należą się słowa wdzięczności za wsparcie finansowe publikacji. Pozostaje żywić nadzieję, że niniejsza publikacja przyczyni się do krytycznej weryfikacji aktualnych propozycji dotyczących wychowania seksualnego, a przedstawione w książce badania dotyczące wychowania seksualnego staną się oryginalnym wkładem i ubogaceniem studiów na ten ważny społecznie temat. Konrad Glombik

SPIS TRE􀄝CI WST􀄉P . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Cz􀄊􀄞􀃼 I Geneza, teoria i praktyka duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego w Polsce I. ROZWÓJ HISTORYCZNY I TEORETYCZNE ZAŁO􀄩ENIA PORADNICTWA MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO PODEJMOWANEGO PRZEZ DUSZPASTERSTWO RODZIN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 1. Historyczny rozwój i teoretyczne okre􀄞lenie duszpasterstwa rodzin . . . . . . 20 1.1. Historia duszpasterstwa rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 1.2. Teoretyczne okre􀄞lenie duszpasterstwa rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 2. Specyfika i charakter poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego realizowanego przez duszpasterstwo rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 2.1. Uwarunkowania rozwoju poradnictwa duszpasterskiego . . . . . . . . . . . . 41 2.2. Teoretyczne zało􀄪enia duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego . . . . 50 II. WSPÓŁCZESNA SYTUACJA MAŁ􀄩E􀄓STWA W POLSCE JAKO DETERMINANT PRAKTYKI DUSZPASTERSKIEGO PORADNICTWA MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 1. Perspektywa społeczno-kulturowa mał􀄪e􀄔stwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 1.1. Mał􀄪e􀄔stwo wobec zmian społeczno-kulturowych do roku 1989 . . . . 66 1.2. Mał􀄪e􀄔stwo wobec zmian społeczno-kulturowych w okresie transformacji ustrojowej po roku 1989 i współcze􀄞nie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 2. Perspektywa indywidualna osób w mał􀄪e􀄔stwie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 3. Perspektywa mi􀄊dzyosobowa mał􀄪onków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 III. ANALIZA WYBRANYCH KONCEPCJI PORADNICTWA MAŁ􀄩E􀄓- SKIEGO REALIZOWANYCH PRZEZ DUSZPASTERSTWO RODZIN . . 113 1. Profilaktyczne koncepcje duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego . . 114 1.1. Zwyczajne 􀄞rodki duszpasterskiej troski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 1.2. Mał􀄪e􀄔skie wspólnoty i ruchy formacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 1.2.1. Stowarzyszenie Spotkania Mał􀄪e􀄔skie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 1.2.2. Eqiupes Notre-Dame (END) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 514 DUSZPASTERSKIE PORADNICTWO MAŁ􀄩E􀄓SKIE W POLSCE 1.2.3. Ruch Domowy Ko􀄞ciół . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 1.2.4. Ruch Rodzin Nazareta􀄔skich (RRN) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 1.2.5. Ruch Nowej Rodziny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133 1.3. Profilaktyczne znaczenie wybranych interaktywnych form komunikacji w duszpasterskim poradnictwie mał􀄪e􀄔skim . . . . . . . . . . . . . . . . 135 2. Terapeutyczno-rehabilitacyjne koncepcje duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 2.1. Koncepcja kontaktu pomocnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 2.2. Koncepcja poradnictwa podtrzymuj􀄅cego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 2.3. Koncepcja relacji osobowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 148 3. Krytyczne uj􀄊cie dotychczasowych koncepcji duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego — w stron􀄊 communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Cz􀄊􀄞􀃼 II Mał􀄪e􀄔skie communio personarum jako kryterium kształtowania duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego w Polsce IV. ANTROPOLOGICZNY MODEL MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO COMMUNIO PERSONARUM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 1. Filozoficzne korzenie antropologicznego modelu communio personarum . 169 1.1. Osoba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 1.1.1. Historyczne kształtowanie si􀄊 poj􀄊cia osoby . . . . . . . . . . . . . . . . 170 1.1.1.1. My􀄞l przedchrze􀄞cija􀄔ska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 1.1.1.2. My􀄞l chrze􀄞cija􀄔ska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171 1.1.2. Wybrane przymioty osoby w uj􀄊ciu filozoficznym . . . . . . . . . . 173 1.2. Communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 1.2.1. Znaczenie słowa communio na przestrzeni wieków . . . . . . . . . . 177 1.2.2. Geneza 􀄪ycia wspólnotowego i wybrane cechy communio personarum w uj􀄊ciu filozoficznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 2. Biblijno-teologiczne korzenie antropologicznego modelu communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 2.1. Antropologiczny model mał􀄪e􀄔skiego communio personarum w tajemnicy stworzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 2.1.1. Znaczenie aspektu przedmiotowego wizji człowieka dla mał- 􀄪e􀄔skiego communio personarum — opis kapła􀄔ski (Rdz 1, 26–27) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187 2.1.2. Znaczenie aspektu podmiotowego wizji człowieka dla mał􀄪e􀄔- skiego communio personarum — opis jahwistyczny (Rdz 2, 4b-25) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 2.2. Wybrane cechy mał􀄪e􀄔skiego communio personarum w oparciu o antropologi􀄊 biblijn􀄅 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 SPIS TRE􀄝CI 515 3. Duszpasterskie poradnictwo mał􀄪e􀄔skie w kontek􀄞cie antropologicznego modelu communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 V. SAKRAMENTALNO-EKLEZJOLOGICZNY MODEL MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO COMMUNIO PERSONARUM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 1. Sakramentalne uj􀄊cie modelu mał􀄪e􀄔skiego communio personarum . . . . . 214 1.1. Biblijne 􀄨ródła dla sakramentalno􀄞ci mał􀄪e􀄔stwa jako communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 1.1.1. 􀄧ródło starotestamentalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 214 1.1.2. 􀄧ródło nowotestamentalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 1.2. Historyczny rozwój rozumienia sakramentalno􀄞ci mał􀄪e􀄔stwa jako communio personarum i jego wybrane przymioty . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 2. Eklezjologiczne uj􀄊cie modelu mał􀄪e􀄔skiego communio personarum w perspektywie „domowego Ko􀄞cioła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 2.1. Kształtowanie si􀄊 poj􀄊cia „domowy Ko􀄞ciół” na przestrzeni wieków 242 2.2. Wybrane cechy mał􀄪e􀄔skiego communio personarum w realizacji „domowego Ko􀄞cioła” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 248 3. Duszpasterskie poradnictwo mał􀄪e􀄔skie w kontek􀄞cie sakramentalnoeklezjologicznego modelu communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 259 VI. TRYNITARNY MODEL MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO COMMUNIO PERSONARUM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267 1. Biblijno-teologiczny rozwój poznania tajemnicy trynitarnej . . . . . . . . . . . . 268 1.1. Stary i Nowy Testament o tajemnicy Trójcy 􀄝wi􀄊tej . . . . . . . . . . . . . . 268 1.2. Rozwój teologicznej wiedzy i nauczania Ko􀄞cioła o tajemnicy Trójcy 􀄝wi􀄊tej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 2. Wybrane cechy trynitarnego uj􀄊cia mał􀄪e􀄔skiego communio personarum . . 279 2.1. Wynikaj􀄅ce z Jedyno􀄞ci i Troisto􀄞ci Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 2.2. Wynikaj􀄅ce z istoty Boga Trójcy jako miło􀄞ci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 3. Duszpasterskie poradnictwo mał􀄪e􀄔skie w kontek􀄞cie trynitarnego modelu communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Cz􀄊􀄞􀃼 III Realizacja imperatywu communio personarum w duszpasterskim poradnictwie mał􀄪e􀄔skim w Polsce — próba rozwi􀄅zania problemu w uj􀄊ciu systemowym VII. UJ􀄉CIE SYSTEMOWE W TERAPII RODZIN PRZESŁANK􀄄 DLA REALIZACJI IMPERATYWU COMMUNIO PERSONARUM W DUSZPASTERSKIM PORADNICTWIE MAŁ􀄩E􀄓SKIM . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 1. Zało􀄪enia i kierunki uj􀄊cia systemowego w terapii rodzin . . . . . . . . . . . . . . . 315 516 DUSZPASTERSKIE PORADNICTWO MAŁ􀄩E􀄓SKIE W POLSCE 1.1. Ogólne zało􀄪enia uj􀄊cia systemowego w terapii rodzin . . . . . . . . . . . . 317 1.2. Kierunki uj􀄊cia systemowego w terapii rodzin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 1.2.1. Kierunek komunikacyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 1.2.2. Kierunek strukturalny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 1.2.3. Kierunek strategiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 2. U􀄪yteczno􀄞􀃼 uj􀄊cia systemowego dla duszpasterskiego poradnictwa mał- 􀄪e􀄔skiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343 2.1. Z perspektywy antropologicznego modelu communio personarum . . 345 2.2. Z perspektywy sakramentalno-eklezjologicznego modelu communio personarum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 350 2.3. Z perspektywy trynitarnego modelu communio personarum . . . . . . . 355 VIII. KONCEPCJA DUSZPASTERSKIEGO PORADNICTWA MAŁ􀄩E􀄓- SKIEGO W UJ􀄉CIU SYSTEMOWYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359 1. Osoba doradcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 1.1. Ogólne cechy osobowe doradcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 360 1.2. Umiej􀄊tno􀄞ci doradcy istotne w uj􀄊ciu systemowym . . . . . . . . . . . . . . 365 2. Dynamika procesu doradzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 2.1. Etapy procesu doradzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 2.2. Metody i techniki w procesie doradzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 2.3. Zaburzenia dynamiki procesu doradzania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 382 3. Proces poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego w wybranych trudnych sytuacjach . . . . 386 IX. KRYTYCZNA ANALIZA REALIZACJI IMPERATYWU COMMUNIO PERSONARUM Z ZASTOSOWANIEM KONCEPCJI DUSZPASTERSKIEGO PORADNICTWA MAŁ􀄩E􀄓SKIEGO W UJ􀄉CIU SYSTEMOWYM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 401 1. Systemowa koncepcja realizacji imperatywu communio personarum prób􀄅 syntezy działa􀄔 duszpasterskich i terapeutycznych wobec mał􀄪e􀄔stwa . . . 403 2. Ograniczenia wynikaj􀄅ce z zastosowania koncepcji systemowego uj􀄊cia duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414 3. Walory koncepcji systemowego uj􀄊cia duszpasterskiego poradnictwa mał􀄪e􀄔skiego dla realizacji imperatywu communio personarum . . . . . . . . . 425 ZAKO􀄓CZENIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 447 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 Seelsorgerische Eheberatung in Polen. Ein pastorales Studium (Zsf.) . . . . . . . . 497 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 503 Inhaltsverzeichnis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 507

Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Prof. Januszowi Czerskiemu z okazji złotego jubileuszu kapłaństwa, 75 rocznicy urodzin i 48 lat pracy naukowo-dydaktycznej.

Prezentowane czasopismo zawiera artykuły o tematyce biblijnej.